Di sản âm nhạc Ví giặm: Từ Nghệ Tĩnh tới miền Nam

Ví giặm, một thể loại dân ca đặc trưng của khu vực Nghệ Tĩnh, đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hoá Phi vật thể năm 2024, mở ra cơ hội bảo tồn và lan tỏa trên khắp cả nước.

Vào năm 2021, danh mục Di sản Văn hoá phi vật thể quốc gia đã đưa Ví giặm vào danh sách bảo tồn, và chỉ một năm sau, UNESCO chính thức ghi danh nó là đại diện của nhân loại. Điều này không chỉ nâng cao vị thế của âm nhạc truyền thống mà còn tạo động lực cho các câu lạc bộ dân ca ở các tỉnh miền Nam tham gia bảo tồn.

CLB Lam Hồng: Hành trình 2025

Được thành lập cuối năm 2024 dưới sự bảo trợ của Trung tâm Cung ứng dịch vụ công phường An Hội Đông, CLB Lam Hồng hiện có 25 thành viên đa dạng: trẻ em, học sinh, sinh viên và người cao tuổi. Đội ngũ này họp 2 buổi/tuần để:

• Học và truyền dạy các giai điệu, lời ca truyền thống.
• Sáng tác lại các bài hát để phù hợp với khán giả trẻ.
• Tập luyện múa và biểu diễn đồng thời.

Theo lời Chủ nhiệm nghệ nhân Hà Hương Lài, trong năm 2025 CLB đã thực hiện gần 80 suất diễn tại các hội trường, trường học, khu dân cư và cả các sự kiện giao lưu với lực lượng quân đội. Số lượng suất diễn này tăng 35% so với năm khai sinh, chứng tỏ nhu cầu ngày càng cao của cộng đồng đối với âm nhạc Ví giặm.

Ý kiến của các chuyên gia và nhà quản lý

“Chúng tôi đem ví giặm đến với công chúng phương Nam, nơi đây tập trung người dân từ mọi miền, và cảm nhận niềm vui, hạnh phúc khi âm sắc của ví giặm được ủng hộ nhiệt tình,” nghệ nhân Hà Hương Lài chia sẻ, nhấn mạnh vai trò của CLB như “các chú ong thợ” mang “giọt mật ngọt” đến đời sống văn hoá.

Ông Nguyễn Ngọc Hạnh, Phó Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ công, nhấn mạnh: “Di sản cần được trân trọng và duy trì. Chúng tôi sẽ tạo mọi điều kiện về cơ chế, tài chính để CLB Lam Hồng có thể phát huy thế mạnh và truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ.”

Tầm quan trọng của việc bảo tồn Di sản phi vật thể

Theo một nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Văn hoá Quốc gia (2023), các cộng đồng duy trì các hình thức nghệ thuật phi vật thể có mức độ gắn kết xã hội cao hơn 27% so với những vùng không có chương trình bảo tồn. Vì vậy, việc hỗ trợ CLB Lam Hồng không chỉ là bảo tồn âm nhạc mà còn là đầu tư vào sự ổn định và phát triển cộng đồng.

Nhìn về phía trước, CLB Lam Hồng dự kiến mở rộng hoạt động sang các phường lân cận, tổ chức các cuộc thi “Giọng Ví giặm trẻ” và hợp tác với các trường đại học nghệ thuật để đào tạo thế hệ mới.

HỒ SƠN

Bối cảnh UNESCO và di sản văn hoá phi vật thể của Bắc Ninh

Ngày 8‑13/12/2025, UNESCO đã chính thức đưa “Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ” vào danh sách di sản phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp và nhấn mạnh nguy cơ ảnh hưởng đến “Dân ca quan họ Bắc Ninh”.

Trong khuôn khổ Kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003, các quyết định 20.COM 7.a.1 và 20.COM 9.a đã ghi nhận giá trị đặc biệt của hai di sản này, đồng thời kêu gọi các quốc gia thành viên thực hiện các biện pháp bảo tồn.

Yêu cầu cụ thể của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch

Bộ VHTT‑DL đã gửi công văn tới UBND tỉnh Bắc Ninh, đề nghị:

• Triển khai các biện pháp bảo vệ “Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ” dựa trên Quyết định 20.COM 7.a.1 và Nghị định 308/2020/ND‑CP.
• Thực hiện đánh giá tác động môi trường và văn hoá của Dự án Khu đô thị Tây Bắc Bắc Ninh đối với “Dân ca quan họ Bắc Ninh”.
• Gửi kết quả đánh giá cho Bộ trước ngày 15/3/2026 để phối hợp với UNESCO và các bên liên quan.

Ý nghĩa đối với cộng đồng và quốc gia

Việc UNESCO ghi danh và yêu cầu đánh giá tác động dự án đô thị không chỉ bảo vệ các giá trị phi vật thể mà còn:

• Giữ gìn bản sắc văn hoá địa phương, nâng cao nhận thức cộng đồng.
• Tạo cơ hội tiếp cận nguồn hỗ trợ tài chính và kỹ thuật quốc tế.
• Ngăn ngừa việc gửi đơn thư kéo dài tới UNESCO, bảo vệ uy tín của Việt Nam trong Công ước 2003.

Nghề tranh Đông Hồ: truyền thống và thách thức hiện đại

Tranh Đông Hồ có lịch sử hơn 500 năm, xuất xứ từ khu phố Đông Khê, Thuận Thành, Bắc Ninh. Các bức tranh được tạo ra qua các công đoạn:

1. Vẽ mẫu bằng bút lông và mực nho trên giấy bản.
2. Khắc ván in trên gỗ thị.
3. Chế màu từ nguyên liệu tự nhiên và in úp ván với 5 màu cơ bản.
4. Hoàn thiện bằng vân nét đen cuối cùng.

Những hình ảnh sau minh hoạ quá trình sáng tạo:

Việc được UNESCO công nhận đã kích thích các nghệ nhân duy trì kỹ năng, đồng thời tạo tiền đề cho các chương trình đào tạo và bảo tồn trong tương lai.

Thiện Quang